در آستانه سال نو شمسی مهمترین موضوعی که اخبار رسانه ها ،
گردهمایی ها و کنفرانس های بین المللی از جمله کنفرانس امنیت انرژی اتمی در لاهه و نشست سالیانه ایالات متحده و اتحادیه اروپا در بروکسل را تحت تاثیر خود
قرار داده است ، بحران اوکراین و الحاق شبه جزیره کریمه به روسیه است .
اهمیت این موضوع به حدی است که اکثر صاحبنظران و تحلیلگران
عقیده دارند که در صورت تداوم الگو رفتار سیاست خارجی روسیه می تواند منجر به
تشدید تنشها در روابط میان ایالات متحده و
اتحادیه اروپا با روسیه و در نتیجه آن شکل گیری معادلات جدید در نظام بین المللی
در حال گذار گردد .
همچنین نتایج این بحران قابل گسترش به دیگر حوزه های مورد
اختلاف در روابط روسیه با غرب از جمله بحران سوریه ، مسئله هسته ای ایران و دفاع
موشکی ایالات متحده می باشد .
سئوالی که در اینجا مطرح می شود این است که بحران اوکراین
چه تاثیری می تواند بر منافع ملی ایران و مخصوصا مهمترین موضوع کنونی مطرح در حوزه
منافع ملی ایران یعنی پرونده هسته ای داشته باشد ؟
در نگاه اول از آنجا که اوکراین از نظر جغرافیایی در قاره
ای دیگر قرار داشته، همسایه ایران نبوده و در حوزه منافع حیاطی و یا حتی حوزه تمدنی
ایران قرار ندارد و از روابط سیاسی و اقتصادی قابل توجه ای نیز با ایران برخوردار
نیست ، لذا به نظر می رسد که موضوع بحران
اوکراین ارتباطی با منافع ملی ایران نداشته باشد و اصولا موضوع دارای اولویتی در
سیاست خارجی ایران نمی باشد ، به غیر از دو نکته اصولی در سیاست خارجی ایران که در
ارتباط با هم هستند و باید مورد توجه قرار گیرند ، یکی احترام به حدود سرزمینی و
حاکمیت دیگر کشورها بر اساس عهد نامه ها و
نرم های بین المللی و نکته مهمتر اینکه از دیدگاه تاریخی ایران جزو کشورهایی است
که در تاریخ معاصر خود قسمت های وسیعی از سرزمین خود را در اثر تجاوزات نظامی
روسیه تزاری طی عهد نامه های گلستان (1191ه.ش – 1813م) ، ترکمنچای ( 1206ه.ش-1826م) و پیمان
آخال (1260ه.ش-1890م) از دست داده است و لذا از این نقطه نظر رفتار کنونی دولت
روسیه نگران کننده می باشد .
هرچند میزان قدرت ملی کنونی ایران ، میزان نفوذ روسیه در
مناطق شمالی ایران و شرایط کنونی بین المللی و نوع روابط ایران و روسیه با شرایط
بین المللی و نوع روابط ایران و روسیه در قرن هجدهم بسیار متفاوت می باشد و با توجه
به تحولات دهه های گذشته در حال حاضر ایران و روسیه تنها همسایه های دریایی می
باشند لیکن به جهت توجه به نرمها و عهد نامه های بین المللی و احترام به حاکمیت
کشورها ، حفظ پرستیژ بین المللی و توجه به سوابق تاریخی شایسته است که دستگاه سیاست خارجی ایران با توجه
به شرایط کنونی ایران و نوع روابط با روسیه و همچنین ملاحظات پرونده هسته ای با
هوشیاری و حفظ جانب احتیاط خواستار احترام به حاکمیت و حدود سرزمینی دیگر
کشورها توسط روسیه شود چنانچه در گذشته نچندان دور شاهد رفتار مشابه روسیه در
جداسازی مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی از کشور گرجستان بودیم و تکرار این الگو از
سوی دولت روسیه تهدید کننده صلح و امنیت بین المللی است .
با گذار از این دیدگاه اولیه و نظری عمیق تر به بحران
اوکراین و نتایج حاصل از آن همانطور که در ابتدای این گفتار اشاره شد در صورت
تداوم الگوی رفتار کنونی روسیه شاهد افزایش تنش میان روسیه و غرب و در نتیجه گسترش
تنش به دیگر حوزه های محل اختلاف از جمله مسئله دفاع موشکی
ایالات متحده ، بحران سوریه و پرونده هسته ای ایران خواهیم بود و درست در همین
جاست که بر میزان اهمیت بحران اوکراین از نقطه نظر منافع ملی ایران افزوده می شود
و میزان اثر گذاری آن مطرح می گردد .
براساس نشانه های موجود به نظر نمی رسد که شاهد تغییری در
الگوی رفتار روسیه در خصوص بحران اوکراین باشیم زیرا شواهد حکایت از این دارند که
ولادیمیر پوتین رئیس جمهور فدراسیون روسیه ، باراک اوباما ریاست جمهوری ایالات
متحده را فردی فاقد قاطعیت و جددیت لازم
در برخورد با رفتار تهاجمی روسیه می بیند و کاهش نسبی قدرت ایالات متحده در
عرصه جهانی را به خوبی درک نموده است ، در نتیجه گسترش تنش در روابط روسیه با غرب
و اشاعه به دیگ حوزه های محل اختلاف باید به عنوان فاکتوری مفروض توسط تصمیم گیران
سیاست خارجی ایران در نظر گرفته شود و سیاست های آینده خود را باتوجه به این
فاکتور طرح ریزی نمایند .
اثرات بحران اوکراین بر منافع ملی ایران به صورت عام و
پرونده هسته ای ایران به صورت خاص چه می باشد و چه تحدیدات و فرصتهایی را برای
سیاست خارجی ایران به وجود می آورد ؟
به صورت کلی می توان گفت که نتایج بحران اوکراین می تواند
در سه حوزه بر منافع ملی ایران اثر گذار باشد :
·
مسائل دفاعی ، امنیتی و
موازنه قوا منطقه ای
·
پروند هسته ای ایران
·
مسائل مربوط به انرژی
1) مسائل
دفاعی ، امنیتی و موازنه قوا منطقه ای : گسترش اختلافات روسیه با
غرب باعث تمایل بیشتر نظام بین الملل به سوی یک ساختار چند قطبی و افزایش اهمیت
استراتژیک ایران از نظر کلیه بازیگران مطرح بین المللی و سعی آنها در گسترش روابط
با ایران به صورت عام و همچنین تمایل روسیه به نزدیکی بیشتر به ایران به عنوان
یک بازیگر متنازع ساختار کنونی نظام بین الملل به صورت خاص می شود که منجبر به
تقویت منافع مشترک دو کشور و نزدیکی بیشتر سیاست خارجی خاورمیانه ای روسیه به
مواضع سیاست خارجی ایران مخصوصا در مورد سوریه و در نتیجه تقویت جایگاه ایران در موازنه قوا
منطقه ای می گردد همچنین امکان گسترش روابط نظامی و اقتصادی ایران و روسیه مخصوصا
باتوجه به رفت و آمد های دیپلماتیک اخیر میان دو کشور وجود دارد که این فرصت باید
توسط ایران مورد استفاده قرار گیرد .
2) پرونده هسته ای ایران : مهمترین تاثیر بحران
اوکراین در این مورد است که می تواند به
صورت کاهش همکاری روسیه با کشور های غربی جهت تشدید فشار تحریمها بر ایران و افزایش
همکاری با ایران در زمینه مسائل اقتصادی و مقاومت در مقابل تحریمها بروز نماید .
هرچند باید توجه داشت که
نحوه تاثیر گذاری بحران اوکراین بر پرونده هسته ای ایران باتوجه به تعدد بازیگران
موجود در این پرونده بسیار پیچیده و حساس
می باشد و نحوه مواجهه سیاست خارجی ایران با این موضوع از اهمیت ویژه ای برخوردار
بوده و سیاست گذاری در این زمینه باید با احتیاط و ظرافت کامل صورت پذیرد . دستگاه
سیاست خارجی ایران باید توجه داشته باشد که علیرغم استفاده از فرصت در حال ظهور و
کاهش فشار های بین المللی تمایل بیش از اندازه ای به روسیه پیدا نکرده و مانع از
شکل گیری این دیدگاه و برداشت در طرفهای غربی مذاکرات هسته ای شود که ایران با
نزدیکی به روسیه تمایلی به تداوم مذاکرات و حل موضوع پرونده هسته ای از طریق
دیپلماسی ندارد . هرچند که بروز اختلاف میان روسیه و غرب زمینه مقاومت بیشتر را در
سیاست خارجی ایران در مورد پرونده هسته ای فراهم می کند اما نزدیکی بیش از حد به روسیه باعث
تبدیل ایران به کارت بازی روسیه و از بین رفتن دستاوردهای توافق ژنو خواهد شد که آثار
زیان بار بلند مدتی دارد و این نکته ای است که باید مورد توجه دستگاه سیاست خارجی
ایران قرار گیرد .
3) مسائل مربوط به انرژی : از دیگر آثار بحران اوکراین
بر منافع ملی ایران که در اولویت دوم قرار دارد و دارای ابعاد بلند مدت تری می
باشد مسئله ژئوپلتیک انرژی و امنیت انرژی در قاره اروپا می باشد . همانطور که اطلاع داریم 30 درصد از
گاز مورد استفاده اروپا توسط روسیه تامین
می شود و 16 درصد از گاز مورد استفاده
اروپا از طریق خط لوله ای که از اوکراین می گذرد تامین مگردد . تحولات جاری
اوکراین و همچنین اختلافات سالهای گذشته روسیه با اوکراین و اتحادیه اورپا بر سر
قیمت گاز صادراتی و قطع صادرات گاز به اروپا و اوکراین در سالهای 2006 و 2009 روسیه
را به عنوان یک تولید کننده انرژی غیر قابل اعتماد مطرح نموده است و تحولات سیاسی
و نظامی اخیر نیز به این وجهه نامناسب
روسیه در اورپا افزوده است و جایگاه روسیه
به عنوان یکی از تامین کنندگان اصلی انرژی اروپا به صورت جدی مورد تهدید
قرار گرفته و منافع ملی روسیه به صورت بلند مورد به خطر افتاده است .
هرچند میزان وابستگی کشورهای اروپائی به گاز روسیه متفاوت
است و کشور هایی مانند آلمان و فرانسه اقدام به ایجاد ذخایر استراتژیک گاز نموده و
از وابستگی کمتری در زمینه گاز رنج می برند لیکن میزان وابستگی کشور های اروپای
شرقی به گاز روسیه بسیار گسترده می باشد و تحولات اخیر نیز باعث نگرانی فزاینده
کشور های اروپای شرقی در زمینه انرژی گشته است به نحوی که کشور های لهستان ، چک ،
اسلواکی و مجارستان در یک درخواست مشترک خواهان صادرات گاز ایالات متحده به اروپا
و صادرات مجدد گاز شیل توسط ایالات متحده گردیدند و در صدد کاهش وابستگی به گاز صادراتی روسیه از هر طریق
ممکن می باشند .
بر خلاف وجه غیر قابل اعتماد روسیه به عنوان یک تولید کننده
انرژی و بازیگری که از اهرم انرژی به عنوان یک سلاح استراتژیک استفاده می کند
ایران به عنوان یک تولید کننده انرژی بسیار قابل اتکاء شناخته می شود که همیشه بر
تعهدات خود نسبت به مصرف کنندگان انرژی پایبند بوده است و حتی در برهه های خاص
تاریخی مانند تحریم نفتی اعراب در دهه هفتاد میلادی و یا جنگ هشت ساله تعهدات خود
را رعایت نموده است .
تحولات اخیر می تواند باعث افزایش اهمیت استراتژیک ایران به
عنوان یک تولید کننده انرژی گردیده و ایران را به عنوان آلترناتیو روسیه برای کشور
های اروپائی جهت تامین انرژی مطرح نماید . بازیگری که به عنوان یک تولید کننده
انرژی قابل اتکاء شناخته می شود و دارای اختلافات ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک با
اروپا مخصوصا کشورهای اروپایی شرقی نبوده و می تواند به عنوان یک شریک بلند مدت
اقتصادی در نظر گرفته شود و این بزرگترین فرصتی است که برای منافع ملی ایران در
بلند مدت در اثر بحران اوکراین فراهم شده است . درانتها راهکارهای پیشنهادی برای
حفظ منافع ملی ایران به شرح ذیل ارائه می گردد
.
راهکارهای پیشنهادی :
·
درخواست احترام به حاکمیت و
تمامیت ارضی اوکراین از سوی روسیه و حل موضوع از طریق روشهای صلح آمیز و دیپلماتیک
با توجه به تعهدات و عرفهای بین المللی و سابقه تاریخی رفتار روسیه در گذشته دور و
همچنین سالهای اخیر
·
استفاده از بروز اختلاف میان روسیه و غرب در زمینه
پرونده هسته ای و گسترش محدود روابط و همکاری
با روسیه در زمینه مسائل امنیتی ، نظامی و اقتصادی به منظور افزایش توان مقابله با
فشار تحدیدات و تحریمهای بین المللی و افزایش رایزنی ها در مورد مسائل موازنه قوا
منطقه ای از جمله در زمینه سوریه با رعایت حفظ و تداوم روند دیپلماتیک حل پرونده
هسته ای
·
فعال کردن دیپلماسی اقتصادی
و انرژی و افزایش تدریجی ارتباط غیر رسمی با شرکتهای فعال در زمینه انرژی در کشور
های اروپائی مخصوصا کشور های اروپای شرقی به منظور مطرح کردن ایران به عنوان یک
تولید کننده انرژی قابل اتکاء و آلترناتیو روسیه و جلب نظر آنها جهت سرمایه گذاری
در پروژهای انرژی بخصوص پروژه های تولید گاز در پارس جنوبی و همچینین پروژه خط
لوله انتقال گاز به اروپا از طریق ترکیه .
·
بازی کردن نقش وزنه تعادل
در موازنه قوا بین المللی و منطقه ، حفظ سیاست مستقل ملی و عدم تمایل صرف به هیچ
یک از قدرتهای بین المللی و سعی در ایجاد بلوک منطقه ای مخصوص به خود و تقویت
سیاست منطقه گرایی ، سعی در افزایش قدرت ملی و حرکت از نقش متنازع نظام بین الملل
به منتقد نظام بین الملل
